Co to jest Spółdzielnia Socjalna?

 
 
Spółdzielnie socjalne to zupełnie nowatorski projekt nowego podmiotu prawnego nie znanego dotychczas w polskim prawie, działającego na pograniczu działalności gospodarczej i organizacji pożytku publicznego, czyli instytucji produkującej lub wykonującej usługi, jednakże nie koniecznie działającej dla zysku. W Polsce ruch spółdzielczości socjalnej otworzyły ustawy o zatrudnieniu socjalnym, oraz promocji zatrudnienia i rynku pracy. Spółdzielnie socjalne są podmiotami gospodarczymi i społecznymi działającymi we wszystkich sektorach. Są charakteryzowane w szczególności poprzez swoje cele i szczególną formę przedsiębiorczości. Mimo wielości form istnieje pewien zespół cech wspólnych:
  •  pierwszeństwo celów indywidualnych i społecznych ponad zyskiem,
  •  otwarte i dobrowolne członkostwo,
  •  demokratyczna kontrola członków,
  •  realizacja wartości solidarności i odpowiedzialności,
  •  połączenie potrzeb członków,
  •  autonomiczne zarządzanie i niezależność od władz publicznych,
  •  przeznaczenie wypracowanego zysku na realizację celów stabilnego rozwoju, realizację usług dla członków lub usług ogólnych.
Spółdzielnia socjalna oparta na wartościach solidarności, partycypacji i samorządności odgrywa rolę w społecznym rozwoju lokalnym.
Pozwala wykorzystywać zasoby ludzkie w sposób komplementarny do sektora prywatnego i publicznego oraz zapobiega wykluczeniu społecznemu.
Przepisy prawne wspierają istniejący system zatrudnienia socjalnego stwarzając nowe możliwości znalezienia pracy i powrotu na rynek pracy dla osób zagrożonych wykluczeniem społecznym, oraz zaliczanych do osób o tzw. niskiej zatrudnialności. Realizując zasadę „praca zamiast zasiłku”, wprowadzając skuteczny mechanizm aktywizacji zawodowej oraz reintegracji zawodowej dla tych, którzy są zagrożeni wykluczeniem z rynku pracy.
Spółdzielnie socjalne, mają na celu aktywizację zawodową i ułatwienie zaistnienia na rynku pracy bezrobotnych w rozumieniu ustawy o promocji zatrudnienia i rynku pracy, oraz osób, o których mowa w ustawie o zatrudnieniu socjalnym, a więc bezdomnych, którzy realizują indywidualny program wychodzenia z bezdomności, uzależnionych od alkoholu, którzy zakończyli program psychoterapii w zakładzie lecznictwa odwykowego, uzależnionych od narkotyków po zakończeniu programu terapeutycznego w zakładzie opieki zdrowotnej, chorych psychicznie – w rozumieniu przepisów o ochronie zdrowia psychicznego, zwalnianych z zakładów karnych, mających trudności w integracji ze środowiskiem, uchodźców realizujących indywidualny program integracji i osobom niepełnosprawnym w rozumieniu ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych.
 
 
Spółdzielnia socjalna liczy co najmniej 5 osób nie więcej jednak niż 50. Przesłaniem takiej regulacji, jest stworzenie możliwości wspólnej pracy dla osób, które samodzielnie miałyby trudności w rozpoczęciu i prowadzeniu działalności gospodarczej. Ta forma wspólnej pracy pozwala takim osobom na tworzenie sobie miejsc pracy, a także realizuje ważne cele społeczne takie jak tworzenie więzi międzyludzkich. Z tych przesłanek wynika też wprowadzony limit wielkości spółdzielni, która nie może przekraczać 50 osób. Wynika to z tego, że należy unikać tworzenia wielkiej spółdzielni, w której traciłyby na znaczeniu element współpracy międzyludzkiej, zaufania, solidarności, zaś pojawić by się mogła anonimowość członków. Ze względu na to, że spółdzielnia socjalna jest specyficzną odmianą spółdzielni i korzysta ze szczególnej pomocy państwa, w tym pomocy finansowej, w razie likwidacji spółdzielni socjalnej, jej majątek zostaje przekazany na Fundusz Pracy, zaś jeśli jej członkami byli niepełnosprawni odpowiednia część – na PERON.
Spółdzielnia socjalna korzysta ze środków publicznych, w tym ze środków Funduszu Pracy, oraz innej pomocy publicznej. Wysokość środków na podjęcie działalności w tej formie wynosi do 300% przeciętnego wynagrodzenia, a na przystąpienie do istniejącej spółdzielni do 200% przeciętnego wynagrodzenia.
Osoby zakładające spółdzielnię socjalną ponoszą w całości lub w części ryzyko, które jest z nią nieodłącznie związane. W odróżnieniu od większości podmiotów gospodarczych, oraz instytucji publicznych jej drożność finansowa zależy od wysiłków dokonywanych przez jej członków i przez jej pracowników w celu zapewnienia przedsiębiorstwu wystarczających zasobów.
 
Stan obecny
 
 
 Spółdzielnia Socjalna „Usługowo-Handlowo-Produkcyjna” w Byczynie
 
 Przykładem dobrej woli władz lokalnych jest spółdzielnia socjalna w Byczynie w woj. Opolskim. W czerwcu 2005 roku piętnastoosobowa grupa bezrobotnych zdecydowała się na realizację pomysłu władz lokalnych. Z inicjatywy miejscowego burmistrza powstała Spółdzielnia Socjalna Usługowo – Handlowo – Produkcyjna z siedzibą w Polanowicach. 
Członkowie spółdzielni starali się o dotację z Powiatowego Urzędu Pracy w Kluczborku. Problemem w uzyskaniu dotacji okazała się niemożność poręczenia – zabezpieczenia środków finansowych. Wówczas z pomocą przyszła im Rada Miasta Byczyny, poręczając kwotę ponad 100.000 zł. Za pozyskaną kwotę spółdzielcy zakupili niezbędne maszyny oraz sprzęt do prac remontowo – budowlanych: między innymi ciągnik z przyczepą, samochód dostawczy, betoniarkę, rusztowanie oraz inne drobne narzędzia. Spółdzielnia wykonuje usługi w zakresie prac brukarskich, dekarskich, remontowych oraz budowlanych. Większość zleceń pochodzi od władz lokalnych, pozostałe zamówienia spółdzielcy pozyskują samodzielnie. Oprócz dotacji z Funduszu Pracy, spółdzielni przyznano grand w kwocie 15.000 zł. pochodzący z Regionalnego Funduszu Ekonomi Społecznej. 
Głównym problemem spółdzielni jest brak zamówień na prace w okresie zimowym, wówczas brakuje środków finansowych na płatności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Urzędu Skarbowego. Jest to jedna z niewielu spółdzielni, która utrzymuje się na rynku pracy i nie boryka się z większymi kłopotami.
 
Spółdzielnia Socjalna „Konar” w Tarnobrzegu
 
 Skrajnym przypadkiem niemocy i ogromu problemów jest Spółdzielnia Socjalna „Konar” z Tarnobrzega. Pod koniec ubiegłego roku sześcioosobowa grupa powołała spółdzielnię socjalną, która w swoim zamiarze ma otwarcie taniego baru, z produktami własnego wyrobu (pierogi, naleśniki, krokiety, gołąbki itp.). Założyciele spółdzielni „Konar” napotkali na szereg barier, których nie są w stanie pokonać samodzielnie. Jest to ewidentny przykład na niekompetencje Powiatowego Urzędu Pracy, który mimo wcześniejszych zapewnień nie zrealizował żadnej obietnicy. Obiecywano im otrzymanie dotacji z chwilą wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego, następnie wielokrotnie przesuwano termin przyznania środków finansowych, mnożąc bariery w postaci zabezpieczenia powyższych środków. Mimo trudności członkowie spółdzielni wykorzysyując własne i rodzin środki finansowe wynajęli i wyremontowali lokal na potrzeby baru. Zakupili niezbędne wyposarzenie i sprzęt: lodówki, kuchenki, naczynia, stoliki, itd. Bar znajduje się na największym osiedlu w Tarnobrzegu. Spółdzielnia „Konar” zawarła wstępne umowy z miejscowymi szkołami na dostawę tanich obiadów. Przeprowadzone badania rynku gwarantują powodzenie realizacji ich pomysłu.  Pomimo trudności nie tracą nadziei na powodzenie i realizację swoich marzeń, nie zawachali się zainwestować własne fundusze.
 
Lubuska Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna w Raculi
 
 Lubuska Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna w Raculi koło Zielonej Góry powstała z inicjatywy miejscowych bezrobotnych w maju 2005 roku. Złożyli wniosek w Powiatowym Urzędzie Pracy w Zielonej Górze o dotację, której jednak nie otrzymali. Pomimo wcześniejszych deklaracji i obietnic spotkali się z obojętnością i brakiem dobrej woli urzędników. Jedynymi środkami jakimi dysponowali na początku swojej spółdzielczej działalności były środki finansowe otrzymane z Regionalnego Funduszu Ekonomii Społecznej w kwocie 15.000 zł. Pieniądze te przeznaczyli na zakup samochodu dostawczego, pilarek do drzewa i drobnych narzędzi do obróbki drewna. Spółdzielcy zajmują się produkcją drewna opałowego do kominków. Nie zrażeni początkowymi niepowodzeniami doskonale poradzili sobie z problemami natury finansowej i własną pracą, determinacją znaleźli odbiorców swoich wyrobów na rynku duńskim. Jako spółdzielnia bez wsparcia ze strony samorządu oraz instytucji powołanych do pomocy poradzili sobie doskonale.
 
 
 Krośnieńsko-Gubińska Spółdzielnia Socjalna w Krośnie Odrzańskim
 
 Krośnieńsko-Gubińska Spółdzielnia Socjalna w Krośnie Odrzańskim.
Dziesięć osób bezrobotnych z terenu dwóch miejscowości: Krosna Odrzańskiego i Gubina w kwietniu 2005r. założyło spółdzielnię socjalną. Spółdzielnia została zarejestrowana w sądzie we wrześniu 2005r. Założyciele pozyskali środki finansowe z Powiatowego Funduszu Pracy, a także z Regionalnego Funduszu Ekonomii Społecznej. Za w/w fundusze zakupili sprzęt i narzędzia niezbędne do wykonywania prac remontowo-budowlanych. W bardzo krótkim czasie bo już w listopadzie 2005r. ze względów ekonomiczno-organizacyjnych dokonano podziału na dwa odrębne podmioty gospodarcze. Gubińską Spółdzielnię Socjalną w Gubinie – pięciu członków, oraz Krośnieńsko-Gubińską Spółdzielnię Socjalną w Krośnie Odrzańskim w chwili podziału pięciu członków. Na dzień dzisiejszy spółdzielnia z Krosna zatrudnia 20 osób, są to osoby o dużym doświadczeniu zawodowym.
 Spółdzielnia oferuje swoje usługi w zakresie :
  • prac brukarskich, kładzenie polbruku, naprawy itp. (place ,parkingi, chodniki),
  • prac remontowo-budowlanych (roboty murarskie, ocieplanie budynków, elewacje),
  • prac wykończeniowych (tynki, regipsy, posadzki, glazura, prace malarskie, osadzanie stolarki),
  • budowa domów jednorodzinnych,
  • utrzymania poboczy dróg i ścieżek rowerowych.
 Na dzień dzisiejszy spółdzielnia działa coraz prężniej i jest w dobrej kondycji finansowej.
 
 Spółdzielnia Socjalna „Alternatywa” w Gostyniu
 
 Spółdzielnia Socjalna „Alternatywa” powstała nieformalnie w czerwcu 2005r. z inicjatywy pięciu osób z Gostynia. Cztery z nich to osoby bezrobotne,a jedna to osoba niepełnosprawna.
 Ich pomysłem na biznes było wykonywanie nadruków sitodrukowych na tkaninach.
 21 września spółdzielnia „Alternatywa” uzyskała wpis do KRS. W tym czasie pozyskali 15 000 złotych z Regionalnego Funduszu Ekonomii Społecznej na kapitał początkowy spółdzielni. Zakupili za nie karuzelę sitodrukową, oraz niezbędne materiały dowykonywania nadruków. Została też przygotowana oferta usług spółdzielni, Którą rozesłali do firm i instytucji powiatu gostyńskiego.
 W połowie listopada trzech członków spółdzielni otrzymało z Powiatowego Urzędu Pracy dotację w wysokości ok. 21 000 złotych, za którą zakupili min. samochód dostawczy, stół do naświetlania sit i komputer z drukarką. Traech członków zostało zatrudnionych na ¼ etatu.
 W listopadzie udało się spółdzielni zrealizować pierwsze zlecenie na wykonanie nadruków na odzieży roboczej. Na początku grudnia spółdzielnia podpisała roczną umowę na drobne usługi transportowe z Domem Dziennego Pobytu w Gostyniu.
 W czasie trzech zimowych miesięcy sytuacja finansowa spółdzielni pogorszyła się. Wynikło to z braku zleceń na nasze usługi.
 Pod koniec lutego na dobre zaczęli pracować. Zrobili nadruki na koszulkach dla Fundacji „Absolwent” z Gostynia, a także dla jednego z gostyńskich zespołów rockowych. Wykonali też nadruki dla gospodarstwa agroturystycznego z okolic Gostynia i dla pasjonatów motocyki z Głogowa. W kwietniu i maju zaczęli sprzedawać koszulki z wizerunkiem klasztoru Filipinów w Gostyniu, a także koszulek i czapeczek z herbem klubu piłkarskiego MKS Kania Gostyń.
 Spółdzielnia czyni starania o zlecenia na wykonanie nadruków na koszulkach promujących miasto i gminę Gostyń, oraz dla organizatorów festiwalu rockowego w Jarocinie. Cały czas prowadzone są rozmowy z różnymi firmami, stowarzyszeniami i instytucjami w sprawie zleceń.
 Spółdzielnia”Alternatywa” zaistniała już na rynku ze swoją ofertą handlowo-usługową. Ma nadzieję, że na trwale wpisze się w krajobraz społeczności lokalnej, nie tylko jako podmiot gospodarczy, ale też jako przykład, że osoby dotąd bezrobotne potrafią wspólnie zbudować przedsiębiorstwo ekonomii społecznej.
 Zaryzykowali i pomimo początkowych trudności organizacyjno-biurokratycznych, prowadzą działalność gospodarczą w oparciu o wspólną pracę. Stają się coraz bardziej rozpoznawalni na lokalnym rynku.
 
 Spółdzielnia Socjalna „WwwPromotion” we Wrocławiu
 
 Członkowie Stowarzyszenia „ACTUS” zainicjowali w kwietniu 2005r. spotkanie informacyjne dotyczące planów utworzenia pod patronatem stowarzyszenia- Spółdzielni Socjalnej „WwwPromotion”. W spotkaniu tym uczestniczyły osoby z Wrocławia, Poznania, Bytomia oraz Nowej Rudy. W maju 2005r. odbywały się spotkania robocze dotyczące ideii założenia spółdzielni socjalnej. Uczestnicy spotkań współnie zaplanowali i podzielili zadania. Zostały ustalone ogólne zasady działania spółdzielni, procedury rejestracji, biznesplan, oraz sposoby pozyskiwania wsparcia finansowego. W maju 2005r. zarząd spółdzielni złożył dokumenty rejestracyjne we wrocławskim sądzie rejestrowym. Po wielomiesięcznych perturbacjach we wrześniu 2005r. sąd dokonał wpisu do KRS pod nr. 0000240507 Spółdzielni Socjalnej „WwwPromotion”.
 Aktualnie spółdzielnia liczy 15 członków – wyłącznie osoby niepełnosprawne (różne rodzaje i stopnie niepełnosprawności, mężczyżni i kobiety w przedziale wiekowym od 21 do 64 lat). Wszyscy spółdzielcy pracują wyłącznie w ramach umowy o dzieło.
 W początkowej fazie działalności gospodarczej (od listopada 2005r.) spółdzielnia realizuje usługi internetowe na zasadzie „pracy zdalnej-telepraca” w zakresie:
  • projektowanie stron www,
  • tworzenie grafiki reklamowej,
  • optymalizacja i pozycjonowanie witryn internetowych,
  • aktualizacja oraz administrowanie serwisów www,
  • usługi translatorskie.
 W przyszłości „WwwPromotion” zamierza rozszerzyć działalność gospodarczą poza sferę internetową i zaistnieć na otwartym rynku pracy oferując wszelkie działania adekwatne do umiejętności ich członków np. usługi rachunkowo-księgowe. W myśl zapisów statutowych celem spółdzielni jest również zawodowa reintegracja członków, oraz przywrucenie ich na rynek pracy.
 
 Wielobranżowa Spółdzielnia Socjalna „Ogniwo” w Kędzierzynie-Kożlu
 
 Początek istnienia spółdzielni tej, zaczyna się w czerwcu 2005r. Wtedy to grupa dziewięciu członków założycieli uzyskała wpis do KRS. Jako ciekawostkę należy podkreślić, że jest to dotychczas jedyna spółdzielnia w Polsce posiadająca status organizacji non-profit.
 Przedmiotem działalności gospodarczej spółdzielni „Ogniwo” jest świadczenie usług remontowo-budowlanych, prac porządkowych, oraz naprawy komputerów. Natomiast w zakresie działań non-profit – prowadzenie Klubu Integracji Społecznej. Obie te sfery doskonale się uzupełniają, gdyż kontakt z bezrobotnymi w ramach klubu może zaowocować zatrudnieniem tych osób  na umowę o dzieło, przy pozyskaniu zleceń przez spółdzielnię.
 WSS „Ogniwo” jest nastawione głównie na działania na rzecz reintegracji osób zagrożonych wykluczeniem społecznym.
 W ich przypadku ze względu na specyfikę działalności trudno powiedzieć cokolwiek o kondycji finansowej.
 
 Argumenty za funkcjonowaniem spółdzielni  
  • Możliwość działania spółdzielni na rzecz grup zagrożonych wykluczeniem społecznym, o niskich kwalifikacjach zawodowych, pomoc w utrzymaniu ich rodzin.
  • Możliwość działania w dziedzinach, w których przedsiębiorcy „czysto komercyjni” ze względu na „nieopłacalność” nie są zbyt aktywni (nisze rynkowe), np. w sektorze usług społecznie użytecznych (sąsiedzkich, porządkowych).
  • Forma i sposób edukacji zawodowej służąca wykluczeniu społecznemu.
  • Możliwość skorzystania ze środków publicznych.
  • ważne narzędzie dla jednostek samorządu terytorialnego (przede wszystkim gmin) zatrudnieni nie korzystają z pomocy społecznej, a płacą podatki.
  • Możliwość aktywizacji zawodowej osób zagrożonych wykluczeniem społecznym albo wykluczonych społecznie.
  • Konkurencyjność na rynku (niższe koszty pracy)  
  • Możliwość szybszego rozwoju dzięki przeznaczeniu wszystkich zysków na fundusz zasobowy (inwestycje).
  • Współpraca z sektorem publicznym.
 
 Aspekty utrudniające funkcjonowanie spółdzielni
 
  • Zbyt duże stawiane przez prawo wymagania (niewielkie uproszczenia w formie spółdzielni, normalne rygory księgowo-podatkowe).
  • Zbyt duże koszty założenia spółdzielni socjalnych porównaniu do możliwości finansowych założycieli.
  • Ograniczone możliwości wsparcia finansowego działalności spółdzielni socjalnych (pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne, ograniczone dotacje na rozpoczęcie działalności gospodarczej i pomoc prawną związaną z rozpoczęciem tejże działalności) ze źródeł publicznych.
  • Ograniczona do osób wykluczonych społecznie albo zagrożonych wykluczeniem lista założycieli.
  • Nieznajomość prawa, procedur i słabe obycie w urzędach założycieli.
  • Niskie kwalifikacje założycieli.
  • Słaba koniunktura w polskiej gospodarce.
  • Niestabilność przepisów prawnych.
  • Niższa wydajność pracy.
  • Niedoświadczenie i nieznajomość rynku przez zakładających.
  • Niewielka ilość pozytywnych przykładów funkcjonowania podobnych przedsiębiorstw.
  • Brak wiarygodności kredytowej dla instytucji finansowych.
 
 
Największym problemem występującym na drodze nowo powstającym spółdzielniom socjalnym są nie precyzyjne rozporządzenia do ustawy o promocji zatrudnienia i rynku pracy:
  • Interpretacja co do terminu przekazania dotacji z Funduszu Pracy (przed czy po rejestracji w KRS).
  • Zabezpieczenia w/w dotacji (piętrzenie sposobów zabezpieczenia dotacji-wielokrotnie nie do pokonania przez zainteresowanych).
  • Nie znajomość przez urzędników przepisów kto może zakładać spółdzielnię socjalną.
  • Brak przychylności i zainteresowania ze strony władz lokalnych, oraz urzędów dla nowo powstających spółdzielni socjalnych.
 
W związku z brakiem reprezentacji i lobbingu dotyczącego spółdzielczości socjalnej na szerszym forum,istniejące spółdzielnie w myśl zasady „w jedności siła” powołują Związek Spółdzielni Socjalnych. Przystąpienie do w/w organizacji zadeklarowało 22 spółdzielnie socjalne.
 
 W Polsce spółdzielnie socjalne są jeszcze mało popularne, ale zaczynają się pojawiać. Wszystko wskazuje na to, że w najbliższych latach liczba spółdzielni socjalnych zacznie gwałtownie wzrastać, gdyż zapotrzebowanie na ich usługi będzie coraz większe. Zatrudnienie w formie spółdzielni socjalnej jest bardzo skutecznym i społecznie użytecznym sposobem na lokalne zmniejszenie bezrobocia.
 Przykłady dotychczas powstałych i funkcjonujących spółdzielni socjalnych ewidentnie dowodzą, że taka forma aktywizacji zawodowej zdaje egzamin w realiach gospodarki rynkowej.